انتشار کتاب روش های پژوهش کیفی در برنامه ریزی توسعه با تاکید بر برنامه ریزی شهری و منطقه ای

نویسندگان: دکتر محمدحسین شریف زادگان – دکتر سحر ندایی طوسی
برنامه‌ریزان شهری و منطقه‌ای همواره به منظور رویارویی با مشکلات پیچیده‌ای که فراروی ایشان قرار می‌گیرد، در مراحل مختلف شامل شناخت گذشته و وضع موجود و انتخاب بهترین راه‌حل‌ها برای ساماندهی وضع موجود و هدایت توسعۀ آتی، نیازمند بسیاری از روش‌ها و فنون پژوهشی مورد استفاده در علوم اجتماعی بوده‌اند. روش‌های کمی متأثر از دیدگاه‌های شناختی اثبات‌گرا بیشتر در برنامه‌ریزی شناخته شده‌ و در کاربست‌های آن به‌کار گرفته شده‌اند. لیکن کاربرد روش‌های کیفی با وجود اهمیت بسیار آن در برنامه‌ریزی کمتر شناخته شده است.


در دهه‌های اخیر، با تغییر برنامه‌ریزی از رهیافت جامع‌ـ عقلانی به سمت سایر رهیافت‌ها و به‌خصوص توجه به مفاهیم اجتماعی و انسانی و شناخت شهودی در کنار رهیافت‌های عقلی، کاربرد روش‌های کیفی در عرصۀ برنامه‌ریزی مطرح شده است. از میان انواع روش‌های کیفی پژوهش، که با توجه به موضوع و تجارب استفاده از آن‌ها مورد توجه است، شش روش کیفی زیر، که پرکاربردترین در برنامه‌ریزی به شمار می‌‌‌آیند، در این کتاب بررسی شده است که هر کدام با دلایل استفاده از آن در برنامه‌ریزی به شرح زیر آمده است:

۱٫ نظریۀ مبنایی؛
۲٫ تحلیل محتوا ؛
۳٫ فراتحلیل ؛
۴٫ تحلیل گفتمان؛
۵٫ سیاست پژوهی؛
۶٫ پژوهش مشاهده‌ای شرکت‌کننده .
الف. نظریۀ مبنایی
در برنامه‌ریزی زمانی که به مفاهیم، سنت‌ها، رفتارهای اجتماعی، به‌خصوص در انواع برنامه‌ریزیِ متکی بر مشارکت که با رفتارها و انگیزه‌های انسانی سر وکار دارد، برخورد می‌شود ضروری است تا برنامه‌ریز براساس متون، گفتارها، مصاحبه‌ها و سایر داده‌های کیفی در خلالِ فرایند مطالعه و بررسی، داستانِ وقایع و رفتارها را در قالب نظریه ترسیم کند. در این شرایط که امکان دست یازیدن به روش‌های کمی فراهم نیست یا بسیار زمان‌بر و هزینه‌افزاست، نظریۀ مبنایی می‌تواند مورد استفاده برنامه‌ریزی قرار گیرد. در فصل دوم کتاب به توضیح نظریۀ مبنایی و کاربرد آن در برنامه‌ریزی پرداخته شده است.
ب. تحلیل محتوا
در برنامه‌ریزی زمانی که شناخت از گذشتۀ تاریخی شهر و منطقه یا روندهای رفتاری، اندیشگی یا فرایندهای تصمیم‌گیری‌ها براساس داده‌های متنی مورد نیاز باشد، با استفاده از تحلیل محتوای داده‌های متنیِ قابل دسترس، نتایج لازم برای برنامه‌ریزان تولید می‌شود. همچنین تحلیل و ارزیابی سیاست و برنامه از دیگر کاربردهای این روش در برنامه‌ریزی توسعۀ فضایی قلمرو به شمار می‌آید. لازم است یادآوری شود که در این روش داده‌های رایانه‌‌‌ای، فیلم و عکس نیز می‌تواند به‌عنوان داده‌های کیفی استفاده شود.
ج. فراتحلیل
زمانی که مطالعات مختلفی در حوزه‌های شهری یا منطقه‌ای در موضوعات متعددی به انجام رسیده باشد، ولی در عین حال ارتباط میان مطالعات آشکار نباشد، می‌توان با ارتباط دادن علمی این مطالعات، صورت‌بندی یا مفهوم‌سازی کلی یا نظریۀ جدیدی تولید کرد؛ که هم مفهوم یا نظریۀ جدیدی باشد، هم ملهم از مطالعات انجام شده. این امر عمدتاً در شهرها، مناطق شهری، مناطق در حوزه‌های فضایی، اقتصادی و اجتماعی اتفاق می‌افتد و روش فراتحلیل می‌تواند مفهوم جدیدی بالاتر از سطوح این مطالعات تولید کند. در مسیر فرایند فراتحلیل هم از روش‌های ریاضی و آماری و هم از روش‌های کیفی برای تحلیل استفاده می‌شود. در واقع فراتحلیل می‌تواند هم به شیوه‌های کمی و هم کیفی صورت پذیرد.
د. تحلیل گفتمان
تحلیل گفت‌و‌گوها، محاوره‌ها و مکالمات در برنامه‌ریزی، به ویژه در شیوه‌های ارتباطی و مشارکتی یا هم‌یارانه و آن هنگام که نقش برنامه‌ریز از یک متخصص فنی به تسهیل‌گر و ایجادکننده هم‌رایی میان منافع گروه‌های مختلف تبدیل می‌شود، اهمیت بیش از پیش می‌یابد. از سوی دیگر برنامه‌ریزی زمینه‌گرا مستلزم شناسایی تاثیر متقابل زمینه یا متن بر گفتمان یا متون خواهد بود. در این شیوه برنامه‌ریزی علاوه بر آشکار شدن رابطه میان متن و بسترهای مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و حتی نهادی جامعه با جهان‌بینی کنش‌گران توسعه شهری و شهروندان، ساختار عمیق و پیچیده تولید متن یعنی جامعه نیز شفاف خواهد شد. در این رابطه تحلیل گفتمان از جمله روش‌های عمده مطالعات اسنادی به شمار می‌رود که می‌توان از طریق آن متون نوشتاری یا شفاهی نظیر سخنرانی‌ها، گزارش‌ها، دست‌نوشته‌ها، مصاحبه و فلیم و صورتجلسه و نیز آن‌چه که در آن زبان کاربرد دارد را تحلیل و معنای مستتر در آن را کشف کرد. هدف اصلی تحلیل گفتمان ارزیابی ویژگی‌های معنایی-محتوایی متن به شمار می‌رود.
ﻫ. سیاست‌پژوهی
این روش در شرایطی استفاده می‌شود که تبدیل مطالعه‌های نظری به سیاست‌های تغییر و توسعه ضروری است. که در برنامه‌ریزی فراوان اتفاق می‌افتد و اگر خواست تبدیل مفاهیم مطالعاتی نظری در فرایند برنامه‌ریزی به سیاست‌های عملیاتی و قابل اجرا وجود داشته باشد، این روش مورد استفاده واقع می‌شود. در مباحث معطوف به عملِ برنامه‌ریزی، که نهادها و ساختارهای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی در آن ایفای نقش می‌کنند، روش سیاست‌پژوهی می‌تواند کارآیی خود را نشان دهد.
و. پژوهش مشاهده‌ای شرکت‌کننده
پژوهش مشاهده‌ای شرکت‌کننده، به عنوان زیرگونۀ کیفی پژوهش میدانی، از طریق زندگی پژوهشگر در جامعۀ محلی مورد بررسی به شناسایی عملکرد و ویژگی‌های آن جامعه می‌پردازد. مطالعات محیطی‌، رفتاری، تحلیل و ارزیابی مکان، تحلیل و ارزیابی سیاست و برنامه و مشارکت جامعه در برنامه‌ریزی از کاربردهای این روش در برنامه‌ریزی است. این روش در برنامه‌ریزی‌‌های زمینه‌گرا، امکان کشف موضوعات خاص جوامع، بهبود ظرفیت‌های جوامع محلی و تولید برنامه‌های عملیاتی (برنامه اقدام) را فراهم می‌سازد. مشاهدۀ شرکت‌کننده هنگامی در برنامه‌ریزی استفاده می‌شود که تضمین برآوردن نیازها و نظرات جامعۀ محلی در برنامه ضروری است تا از این طریق برنامۀ تدوین شده از بالاترین سطح مقبولیت برخوردار و به اجرا نزدیک‌تر باشد. برنامه‌ریزی‌های اجتماع‌محور و یا ساماندهی بافت فرسوده از این دسته‌اند.

دیدگاه خود را به ما بگویید.